Aangeboden: tijd op onze radiotelescoop 14 januari 2012 de Volkskrant

Autsin, dinsdagmiddag. Michael Wise is zichtbaar opgelucht. Blij zelfs. ‘Volgens mij ging het goed,’ zegt de project scientist van de LOFAR-radiotelescoop. ‘De boodschap is overgekomen. Vanavond hebben we wat te vieren.’ Kort en krachtig luidde die boodschap, aan de internationale astronomische gemeenschap: LOFAR werkt, en jullie kunnen er later dit jaar mee aan de slag. De presentaties van Wise en zijn collega’s op de winterbijeenkomst van de American Astronomical Society (AAS) hebben andere sterrenkundigen overtuigd. ‘Er zijn al heel wat mensen op me afgekomen die straks waarnemingen met LOFAR willen doen.’

Het AAS-congres is de grootste sterrenkundige bijeenkomst ter wereld. Bijna drieduizend astronomen streken afgelopen week neer in Texas. ‘Het idee om hier een speciale LOFAR-sessie te organiseren kwam afgelopen najaar,’ vertelt Wise. ‘Toen AAS-perschef Rick Fienberg voorstelde om dan ook een persconferentie te houden, leek dat een logisch idee.’ Onhandige bijkomstigheid: de persvoorlichtster van het ASTRON Netherlands Institute for Radio Astronomy was met vakantie. ‘Het heeft me nu allemaal veel meer tijd en moeite gekost dan ik had verwacht,’ zegt Wise.

LOFAR (LOw-Frequency ARray) is een door ASTRON ontwikkelde radiotelescoop die de afgelopen jaren in Noord-Nederland en wijde omgeving is verrezen. Tienduizend simpele antennes, verdeeld over een kleine vijftig stations in weilanden en maisvelden, zijn onderling gekoppeld en verbonden met een supercomputer in Groningen. Samen brengen ze het heelal in kaart op de allerlaagste frequenties – lange radiogolven die nooit eerder goed zijn bestudeerd. Duitsland, Frankrijk, Engeland en Zweden doen ook mee; binnenkort verrijzen er zelfs LOFAR-stations in Polen.

De eerste metingen zijn inmiddels binnen; het revolutionaire concept blijkt goed te werken. Vanaf mei 2012 kunnen radiosterrenkundigen van over de hele wereld waarneemvoorstellen indienen. Maar dan moeten ze wel weten wat er in Nederland te halen valt. Vandaar dat een zware ASTRON-delegatie afgelopen weekend naar Austin afreisde. LOFAR gaat de boer op. Wise, afgelopen maandag: ‘Er zullen vast veel kritische vragen komen, maar wij hebben de antwoorden.’

Paraat
Maandagmiddag half drie. Het LOFAR-team neemt plaats achter de microfoon in zaal 14 op de vierde verdieping van het Austin Convention Center, waar de hele week persconferenties worden gehouden. Zo’n twintig journalisten zitten ijverig te pennen en te tikken; diezelfde dag nog verschijnen er stukjes op websites. Verslaggever Eric Hand van Nature wil weten uit hoeveel afzonderlijke antennes LOFAR nu precies bestaat, maar iedereen is de tel kwijt. ‘Volgende keer moeten we al die informatie paraat hebben,’ zegt Wise na afloop. Achtergrondinformatie op papier zou ook geen slecht idee zijn geweest.

Maar goed, het contact met collega’s is uiteindelijk belangrijker dan het kietelen van de pers. En met dat contact zit het wel snor. In de grote tentoonstellingszaal van het congrescentrum heeft ASTRON zijn eigen stand, waar voortdurend belangstellenden langskomen. Oude rotten in het vak, maar ook studenten en postdocs. ‘Verreweg het belangrijkst,’ aldus Wise. ‘Een persconferentie duurt drie kwartier; een wetenschappelijke sessie anderhalf uur, maar de ASTRON-stand is de hele week open. Daar vindt de meeste uitwisseling plaats.’ Opmerkelijk gegeven: LOFAR lijkt een veel grotere bekendheid te genieten dan ASTRON. Daar valt óók nog veel te winnen.

Radioastronoom Dale Frail, onderdirecteur van de Amerikaanse Karl G. Jansky Very Large Array-radiotelescoop in New Mexico, is onder de indruk van de wijze waarop LOFAR zichzelf promoot. ‘Soms krijg ik het idee dat LOFAR bekender is dan de VLA,’ zegt hij. Zelf is Frail vooral onder de indruk van de slimme innovaties die in LOFAR zijn toegepast. ‘Er zijn een paar andere telescopen in ontwikkeling voor het bestuderen van laagfrequente radiostraling, maar die zijn geen van alle zo ver als LOFAR.’

Sessie
Frail is een van de vele tientallen geïnteresseerde deelnemers aan de speciale LOFAR-sessie, dinsdagochtend in zaal 12B van het congrescentrum. Hier zit de fine de fleur van de internationale radioastronomie. ‘LOFAR is open for business,’ benadrukt project scientist Michael Wise nog maar eens. Waarna astronomen Geroge Heald, Chiara Ferrari, Jason Hessels, Ger de Bruyn en Heino Falcke (tevens bestuursvoorzitter van de International LOFAR Telescope) in praatjes van een kwartier laten zien wat de Nederlandse wondertelescoop allemaal in zijn mars heeft. Verre sterrenstelsels en clusters, rondtollende pulsars, de allereerste sterren in het heelal, kosmische straling – LOFAR ziet het allemaal.

En ja, kritische vragen zijn er. Of het echt lukt om die zwakke kosmische signalen op te vangen in een dichtbevolkt gebied als Nederland. Of de activiteit van de zon geen roet in het eten gooit. Maar de opwinding overheerst. Wise, na afloop tegen de aanwezigen: ‘Dit was nog maar een voorproefje van waar LOFAR toe in staat is. Ik hoop dat jullie allemaal met mooie waarneemvoorstellen komen.’ En dan is er de opluchting. ‘Nu hoeven we alleen nog maar vriendelijk te zijn, beneden op de ASTRON-stand.’

Kenneth Kellerman, een van de nestors van de Amerikaanse radioastronomie, ziet een veelbelovende toekomst voor LOFAR. ‘Het zijn fantastische, spectaculaire resultaten,’ zegt hij. ‘LOFAR heeft echt de potentie om compleet nieuwe dingen te ontdekken. Daar valt niets aan te voorspellen – dat is juist het spannende.’

Wat wel te voorspellen valt? Dat ASTRON vaker acte de présence zal geven op de AAS-bijeenkomst. En wie weet komt er volgend jaar wel weer een LOFAR-sessie. ‘Persoonlijk vind ik die AAS-bijeenkomsten eigenlijk te massaal,’ zegt Wise, ‘maar als je zo’n duidelijk doel hebt is het natuurlijk fantastisch. Iedereen is er.’

© Govert Schilling

Links: