Venus: ontspoord zusje van de aarde 1 december 2007 de Volkskrant

Deze week verschijnen in Nature de resultaten van de ruimtesonde die sinds 2006 Venus verkent. Net de aarde, maar dan ernstig drooggekookt.

Planeetonderzoeker Håkan Svedhem moet er even over nadenken, maar daarna is hij er heel stellig over. Inderdaad, als er lang geleden leven op Venus was ontstaan, zou de planeet nu misschien niet zo’n hels karakter hebben. Wie weet wat voor fantastische wereld de Europese ruimtesonde Venus Express dán had aangetroffen.

Niet dat Venus nu géén fantastische planeet is. Integendeel. Een wereld met een oppervlaktetemperatuur van 500 graden, een luchtdruk van 90 atmosfeer, wolken van druppeltjes geconcentreerd zwavelzuur, en een dikke broeikasdampkring die elke vier dagen rond het planeetoppervlak jaagt. Een ontspoord tweelingzusje van de aarde.

Svedhem, verbonden aan het ruimteonderzoekscentrum ESTEC in Noordwijk, is wetenschappelijk projectleider van Venus Express. De Europese ruimtesonde werd eind 2005 gelanceerd, en houdt sinds de zomer van 2006 met name de dampkring van de planeet nauwlettend in het oog. Deze week zijn de eerste wetenschappelijke resultaten gepubliceerd in Nature, in een serie van negen artikelen.

‘Venus Express functioneert boven verwachtingen,’ zegt Svedhem. ‘Er komen zoveel meetgegevens binnen dat we nu al enorm achterlopen met de verwerking en de analyse.’ Moosite resultaat, aldus Svedhem: de gedetailleerde foto’s van de bizarre dubbele draaikolken in de dampkring boven de poolgebieden van Venus. Grootste verrassing: dat Venus eigenlijk best veel op de aarde lijkt.

Dat klinkt gek, als je naar de extreme omstandigheden aan het oppervlak kijkt. ‘Maar de manier waarop de dampkring werkt is in grote lijnen gelijk,’ zegt Svedhem. Dezelfde circulatiepatronen, dezelfde weermachinerie. De magnetometer van Venus Express heeft zelfs radiosignalen opgepikt die alleen maar geproduceerd kunnen worden door krachtige bliksemschichten in de Venuswolken.

Met een ander instrument is aangetoond dat water uit de Venusatmosfeer naar buiten lekt. Veel is het niet – de dampkring van de planeet is kurkdroog – maar er stromen elektrisch geladen waterstof- en zuurstofatomen de ruimte in. Precies in de verhouding twee op één, dus de atomen moeten wel afkomstig zijn van watermoleculen (H2O).

Die moleculen vallen op grote hoogte in de dampkring uiteen onder invloed van de ultraviolette straling van de zon. Vervolgens raken ze door elektrisch geladen deeltjes in de zonnewind geïoniseerd, waarna ze door diezelfde zonnewind mee worden gesleurd de interplanetaire ruimte in.

Op die manier moet Venus in de afgelopen miljarden jaren enorme hoeveelheden water zijn kwijtgeraakt. Kort na het ontstaan leek de planeet waarschijnlijk veel meer op de aarde, en waren er ook zeeën en oceanen. Maar vulkanen braakten kooldioxide uit, er kwam een zelfversterkend broeikaseffect op gang, en al het water verdampte en verdween. Venus is een drooggekookte planeet.

En daarmee komt Svedhem bij zijn opzienbarende conclusie. Als er ooit leven op Venus was ontstaan, zou veel kooldioxide net als op aarde via biologische processen zijn vastgelegd in kalksteen. Misschien was het broeikaseffect op de planeet dan nooit op hol geslagen, en zouden er nog steeds warme, vruchtbare oceanen op Venus zijn.

Hoop voor Venus is er niet meer. ‘Levende organismen hebben inderdaad een stabiliserend effect,’ aldus Svedhem. ‘Maar als het klimaat van een planeet eenmaal op hol is geslagen, valt dat heel moeilijk terug te draaien.’

© Govert Schilling

Links: