Slaapverwekkende Melkweg 4 april 2009 de Volkskrant

De Nederlandse sterrenkunde behoort tot de absolute wereldtop, maar geen mens die het weet. Althans, niet in Nederland. Hoog tijd dat daar eens iets aan verandert, moet astronoom en filmmaker Maarten Roos gedacht hebben. Samen met Pieter-Rim de Kroon, en met financiële steun van de Nederlandse Onderzoekschool Voor Astronomie (NOVA) maakte hij de 45 minuten durende documentaire Spiral Galaxy – De Melkweg ontrafeld. De film gaat dit weekend in première in het Amsterdamse science center NEMO, wordt volgende week vertoond op het digitale kanaal Holland Doc, en is daarna op dvd te koop.

Spiral Galaxy vertelt het verhaal van de ontdekking van ons eigen Melkwegstelsel. Geen vormeloze verzameling sterren, maar een traag roterende, platte schijf met een schitterende spiraalstructuur, die begin jaren vijftig voor het eerst in beeld kwam dankzij het pionierswerk van Nederlandse radiosterrenkundigen onder leiding van Jan Oort. Onderzoek dat weer voortbouwde op het monnikenwerk van Jacobus Kapteyn in Groningen, die in zijn eentje de posities van bijna een half miljoen sterren opmat, en op die manier de eerste grote inventaris van het Melkwegstelsel voltooide.

Het is allemaal wetenschap uit de vorige eeuw. Noeste handarbeid, uitgevoerd met toewijding en engelengeduld, en in de film toegelicht door de éminences grises van de Nederlandse astronomie: Hugo van Woerden (82), Kees de Jager (87) en Adriaan Blaauw (94). Buitengewoon sfeervol in beeld gebracht allemaal, maar helaas ook in een slaapverwekkend tempo, met trage camerabewegingen, veel te lange (en te ingewikkelde) monologen en obligate muziek. Zelfs de voiceover van Harmke Pijpers voegt weinig pit toe aan het geheel.

Aan het onderwerp ligt het niet: spanning genoeg. Maar de dramatiek van Kapteyn (járenlang sterretjes opmeten en op basis daarvan een model voor het Melkwegstelsel opstellen dat uiteindelijk helemaal fout blijkt te zijn), de brand in de radio-ontvanger van Kootwijk, waardoor Nederland op achterstand kwam te staan, en de concurrentie met sterrenkundigen in Harvard die net een paar weken eerder de radiostraling van waterstofgas detecteerden – het komt allemaal niet verder dan mooi geformuleerde zinnen.

Spiral Galaxy (zie ook www.spiralgalaxy.nl) is daardoor vooral een brave weergave geworden van een grote sterrenkundige revolutie op eigen bodem. Prachtig materiaal voor astronomen, historici en geïnteresseerden die het verhaal eigenlijk al grotendeels kenden. Maar in het Internationaal Jaar van de Sterrenkunde had er wel iets meer gedacht mogen worden aan de gemiddelde tv-kijker, en ook voor onderwijsdoeleinden is de documentaire totaal ongeschikt. Een gemiste kans.

© Govert Schilling

Links: