Heelalrubriek september 2009 september 2009 Eos

Nieuws - Verre knallen
Sterrenkundigen hebben twee supernova’s (exploderende sterren) ontdekt op 11 miljard lichtjaar afstand. Nooit eerder is op zo’n enorme afstand een supernova-explosie gezien. Jeff Cooke van de Universiteit van Californië in Irvine vond de nieuwe recordhouders door foto’s van verre sterrenstelsels digitaal bij elkaar op te tellen. Op die manier werden zwakke objecten zichtbaar die op de afzonderlijke opnamen niet te zien zijn. Sommige van die zwakke lichtstipjes bleken in de loop van een paar jaar van helderheid te veranderen. Waarnemingen met de 10-meter Keck-telescoop op Hawaii lieten vervolgens zien dat het om supernova-explosies gaat. Volgens Cooke is de nieuwe techniek in staat om supernova’s op nog grotere afstanden te ontdekken. Misschien worden dus ooit de explosies van de allereerste generatie sterren in het heelal waargenomen.

Nieuws - Zoek de Marslander!
De Amerikaanse Mars Polar Lander, die eind 1999 zo goed als zeker gecrasht is in het zuidpoolgebied van Mars, is nog steeds niet teruggevonden. De landingszone is nu gedetailleerd in beeld gebracht door de HiRISE-camera van Mars Reconnaissance Orbiter. Op vergelijkbare foto’s zijn eerder ook de Marswagentjes Spirit en Opportunitu, en de oude Vikinglanders teruggevonden. NASA nodigt iedereen uit om mee te helpen zoeken naar de resten van Mars Polar Lander. Mogelijk zal op die manier ooit duidelijk worden wat er tien jaar geleden mis ging.

Nieuws - Nieuwe monstertelescoop op La Palma
Op het internationale Observatorio del Roque de los Muchachos op het Canarische eiland La Palma is op 24 juli de 10,1-meter Gran Telescopio Canarias (GTC) officieel in gebruik genomen. Doordat de middellijn van de gesegmenteerde spiegel net iets groter is dan die van de Keck-telescopen op Hawaii, is GTC nu de grootste enkelvoudige telescoop ter wereld.

Foto van de maand - Strijklicht
In augustus 2009 werd het ringenstelsel van de reuzenplaneet Saturnus exact van opzij door de zon beschenen. Deze foto van de Saturnusringen is op 8 april 2009 van 1,1 miljoen kilometer afstand gemaakt door de Amerikaanse planeetverkenner Cassini. Het zonlicht viel toen al onder een zeer geringe hoek op het ringenstelsel. De 400 kilometer grote Saturnusmaan Mimas, die zich rechts buiten beeld bevindt, werpt een extreem langgerekte schaduw. Die valt exact over de zogeheten Cassini-scheiding – een brede, relatief lege zone in het ringenstelsel. Die lege zone is ontstaan door periodieke zwaartekrachtsstoringen van Mimas: de omlooptijd van ringdeeltjes in de Cassini-scheiding is half zo groot als die van Mimas.

Astrolink - Het heelal onder handbereik
Het redOrbit Knowledge Network is een online community van mensen die geïnteresseerd zijn in wetenschap en techniek. Er is veel ruimte voor astronomie en ruimtevaart, en op de betreffende sub-pagina’s vind je een keur aan interessante achtergrondinformatie, handige hulpmiddelen, actuele nieuwtjes en indrukwekkende foto’s. Natuurlijk biedt de website ook een actief forum en diverse blogs.

Planeten
Mercurius beweegt op 20 september tussen de aarde en de zon door; de planeet staat dan in benedenconjunctie. Aan de hemel staat hij de hele maand dicht bij de zon, zodat hij niet zichtbaar is.
Venus beweegt door de sterrenbeelden Kreeft en Leeuw. De planeet komt voor het aanbreken van de ochtendschemering op. Op 16 september is er een mooie samenstand met de smalle maansikkel.
Mars is de tweede helft van de nacht zichtbaar in het sterrenbeeld Tweelingen. Als het begint te schemeren, staat de rode planeet hoog boven de zuidoostelijke horizon. De helderheid neemt langzaam maar zeker toe.
Jupiter is tijdens de eerste helft van de nacht een opvallende verschijning aan de zuidelijke hemel. Op 2 en 29 september staat de planeet dicht bij de maan. Pas diep in de nacht gaat hij onder in het zuidwesten.
Saturnus is deze maand niet zichtbaar. Op 17 september staat hij in conjunctie met de zon; gezien vanaf de aarde beweegt de planeet dan achter de zon langs. Eind oktober verschijnt hij weer aan de ochtendhemel.

Kalender

• woensdag 2 september Richt ’s morgens tussen 05.00 en 05.30 uur een verrekijker op de heldere planeet Venus, laag in het oostnoordoosten. Direct linksboven de planeet zie je de Krib, een mooie open sterrenhoop in het sterrenbeeld Kreeft.


• woensdag 2 september Vannacht is er een mooie samenstand zichtbaar van de maan en de planeet Jupiter. Rond 21.30 uur zijn de twee hemellichamen al zichtbaar in het zuidoosten; om 00.30 uur (3 oktober) bereiken ze hun hoogste stand in het zuiden.


• donderdag 3 september Wijde samenstand van de bijna-volverlichte maan en de planeet Jupiter, rechts van de maan. Kijk vanaf 21.30 uur in het zuidoosten.


• vrijdag 4 september Volle Maan (18.03 uur).


• donderdag 10 september Rond middernacht staat de maan in het oostnoordoosten, met pal daaronder, laag boven de horizon, de ster Aldebaran in het sterrenbeeld Stier.


• zaterdag 12 september Laatste Kwartier (04.16 uur).


• zondag 13 september ’s Morgens vroeg, rond 05.00 uur, staan de maan en de planeet Mars hoog boven de oostelijke horizon. Mars bevindt zich linksonder de maan. Ook de heldere planeet Venus is net opgekomen.


• maandag 14 september De afnemende maan en de planeet Mars bevinden zich rechts van de sterren Castor en Pollux in de Tweelingen. Kijk rond 05.00 uur in het oosten.


• woensdag 16 september Tussen 05.30 en 06.00 uur zie je de smalle maansikkel en de heldere planeet Venus dicht bij elkaar aan de hemel staan, laag boven de oostelijke horizon.


• donderdag 17 september Saturnus staat vandaag in conjunctie met de zon. Gezien vanaf de aarde beweegt hij achter de zon langs, waardoor hij een aantal weken niet zichtbaar is.


• vrijdag 18 september Nieuwe Maan (20.44 uur).


• zondag 20 september Nauwe samenstand van Venus en de ster Regulus in de Leeuw, pal onder Venus. Kijk rond 06.00 uur in het oosten; gebruik eventueel een verrekijker.


• dinsdag 22 september De planeet Mars vormt een rechthoekige driehoek met de sterren Castor en Pollux in de Tweelingen. Mars is iets helderder dan de twee sterren. Kijk tussen 05.30 en 06.00 uur, hoog in het zuidzuidoosten.


• dinsdag 22 september Begin van de astronomische herfst (23.18 uur). De zon beweegt van noord naar zuid over de hemelevenaar. De komende maanden ontvangt het zuidelijk halfrond van de aarde meer zonlicht dan het noordelijk halfrond. Vandaag duren dag en nacht overal op aarde even lang.


• donderdag 24 september Aan het begin van de avond, rond 20.30 uur, staat de maan heel laag in het zuidwesten, met rechts ervan de ster Antares in het sterrenbeeld Schorpioen.


• zaterdag 26 september Eerste Kwartier (06.50 uur).


• dinsdag 29 september Jupiter en de maan staan vannacht dicht bij elkaar aan de hemel. Rond 22.30 uur staan ze vrij hoog boven de zuidelijke horizon.


• woensdag 30 september Wijde samenstand van de maan en de planeet Jupiter, rechts van de maan. Rond 21.00 uur zijn de twee hemellichamen in het zuidzuidoosten te vinden.

Sterrenhemel
Boven je hoofd Recht boven je hoofd, halverwege de sterrenbeelden Cassiopeia en Perseus, is met een verrekijker de beroemde dubbele sterrenhoop te zien. Ook het uiteinde van Andromeda bevindt zich dicht bij het zenit, evenals de ster Capella in de Voerman.
In het oosten In het oostnoordoosten is de oranjerode planeet Mars boven de horizon verschenen, ongeveer halverwege de Kreeft en de kop van de Leeuw. Rechtsboven Mars staan de sterren Castor en Pollux in de Tweelingen. In het oosten is Procyon te zien, de hoofdster van de Kleine Hond, en linksonder Orion is ook Sirius al opgekomen, in de Grote Hond.
In het zuiden Het wintersterrenbeeld Orion, met de opvallende gordelsterren, bevindt zich vrij hoog aan de zuidoostelijke hemel. Rechtsboven Orion staat de oranje ster Aldebaran in het sterrenbeeld Stier. Let ook eens op het Zevengesternte (de Plejaden), rechtsboven Aldebaran. De sterrenbeelden Vissen, Walvis en Eridanus zijn niet erg opvallend.
In het westen De Zomerdriehoek verdwijnt in het noordwesten onder de horizon; alleen Wega en Deneb zijn nog zichtbaar. Hoog in het westen staat nu het Herfstvierkant – het centrale deel van het sterrenbeeld Pegasus. Probeer op een heldere, maanloze nacht ook eens de zigzagvorm van het zwakke sterrenbeeldje Hagedis te ontwaren.
In het noorden De Kleine Beer strekt zich vanaf de Poolster uit in de richting van de noordelijke horizon. Linksonder het ‘pannetje’ van de Kleine Beer is de kop van de Draak te zien, in de buurt van de heldere ster Wega. Het lichaam van de Draak slingert zich rond de Kleine Beer, tot vlakbij de Grote Beer, die zich in het noordnoordoosten bevindt.

© Govert Schilling

Links: