Heelalrubriek april 2010 april 2010 Eos

Nieuws - Primitieve sterren buiten het Melkwegstelsel ontdekt
Een internationaal team van astronomen heeft met behulp van de Very Large Telescope in Chili een aantal uiterst primitieve sterren buiten ons Melkwegstelsel ontdekt. Daarmee is het raadsel omtrent het ontbreken van zeer oude sterren in het nabije heelal uit de wereld geholpen. De sterren zijn opgespoord in enkele kleine sterrenstelsels die als satellieten om het Melkwegstelsel draaien. Vermoed werd dat in zulke stelsels nog vrij veel sterren voorkomen die relatief kort na de oerknal (13,7 miljard jaar geleden) zijn ontstaan. Zulke sterren zouden zeer weinig elementen zwaarder dan helium moeten bevatten en worden ‘uiterst metaalarme sterren’ genoemd. Om onduidelijke redenen lukte het tot nog toe echter bijna niet om uiterst metaalarme sterren buiten het Melkwegstelsel te vinden. Uit nader onderzoek is nu gebleken hoe dat komt: de gebruikte opsporingsmethode was gewoon niet nauwkeurig genoeg. Nu met een uiterst gevoelige spectrograaf naar de naburige sterrenstelsels is gekeken, blijken die primitieve sterren er wel degelijk te zijn.

Nieuws - Oude sterrenstelsels vinden elkaar alsnog
Een in 1982 ontdekte samenscholing van kleine sterrenstelsels op een afstand van 166 miljoen lichtjaar doet het kalmpjes aan. De leden van ‘Hickson Compact Group 31’ hebben elkaar pas tien miljard jaar na de oerknal weten te vinden. En nu zijn ze alsnog bezig om samen te klonteren tot één groot elliptisch sterrenstelsel – een proces dat in het vroege heelal veel vaker voorkwam dan tegenwoordig. Uit onderzoek met onder meer de Hubble-ruimtetelescoop blijkt namelijk dat de leden van deze Hickson-groep veel sterren bevatten die hooguit enkele honderden miljoenen jaren oud zijn. Bovendien zijn de sterrenstelsels nog rijk aan waterstofgas, wat erop wijst dat hun stervormingsactiviteit nog niet zo lang bezig kan zijn. Grootschalige stervorming vindt pas plaats als dat gas in hevige beroering wordt gebracht, bijvoorbeeld als verschillende sterrenstelsels elkaar dicht naderen.

Nieuws - Jonge exoplaneet ontdekt
Een internationaal team van sterrenkundigen heeft een exoplaneet ontdekt die naar schatting slechts 35 miljoen jaar oud is. De reuzenplaneet, die zesmaal zo zwaar is als de planeet Jupiter, draait op kleine afstand om de eveneens jonge ster BD+20 1790. De meeste van de meer dan vierhonderd exoplaneten die tot nog toe ontdekt zijn, zijn aanzienlijk ouder. De op één na jongste heeft er al ongeveer 100 miljoen jaar opzitten. De ontdekking is dan ook welkom, want veel kennis over het beginstadium van planeetvorming is er nog niet.

Foto van de maand - Onze grote buur in Andromeda
Deze ongebruikelijk afbeelding van het bekende Andromedastelsel is samengesteld uit opnamen die met de eind vorig jaar gelanceerde infraroodsatelliet WISE zijn gemaakt. De kunstmatig gekozen kleuren komen overeen met verschillende infraroodgolflengten: blauw is afkomstig van volwassen sterren, geel en rood van stof dat door naburige hete, zware sterren is opgewarmd. WISE zal de gehele hemel op deze manier in beeld brengen.

Astrolink - Ruimtevaart van de Lage Landen
Het Netherlands Space Office (NSO) is de Nederlandse kleine broer van de Amerikaanse NASA: de nationale ruimtevaartorganisatie. Het Nederlandse ruimtevaart- en ruimteonderzoeksgprogramma wordt door NSO ontwikkeld en uitgevoerd in opdracht van de Nederlandse overheid. De nieuwe organisatie bestaat sinds oktober 2008 en is voortgekomen uit onder andere het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR). NSO vertegenwoordigt Nederland in internationale organisaties zoals NASA en ESA. Het Netherlands Space Office wil ook de communicatie over ruimtevaart en ruimteonderzoek in Nederland versterken, onder andere naar scholen.

Planeten
Mercurius is in de eerste helft van april een opvallende verschijning aan de westelijke avondhemel, hoewel hij aanzienlijk minder helder is dan Venus. Op 5 april staan de twee even hoog boven de horizon.
Venus wordt steeds beter zichtbaar aan de avondhemel. Op 24 en 25 april staat hij dicht bij het Zevengesternte (de Plejaden). De planeet is deze maand het helderste object aan de hemel (na zon en maan).
Mars bevindt zich in april ongeveer halverwege de ster Regulus in de Leeuw en het duo Castor en Pollux in de Tweelingen. De planeet is tot ver na middernacht zichtbaar aan de zuidwestelijke hemel.
Jupiter komt het grootste deel van de maand te kort voor de zon op om waargenomen te kunnen worden. Pas eind april is hij met moeite zichtbaar, laag in het oosten, tijdens de ochtendschemering.
Saturnus is vanaf het begin van de nacht zichtbaar. Half april staat de planeet rond middernacht hoog boven de zuidelijke horizon. Kort voor zonsopkomst verdwijnt hij in het westen.

Kalender

• zaterdag 3 april Heel vroeg in de ochtend zie je de maan boven de zuidelijke horizon, met links daarvan de ster Antares in de Schorpioen. Kijk rond 05.00 uur.


• zaterdag 3 april De binnenplaneten Venus en Mercurius staan vanavond en de komende dagen dicht bij elkaar aan de westnoordwestelijke avondhemel. Kijk tussen 21.15 en 21.45 uur. Mercurius (rechts) is de zwakste van de twee. Zorg voor een vrij uitzicht!


• zondag 4 april Eerste Paadag. Pasen valt traditiegetrouw op de eerste zondag na de eerste volle maan in de lente.


• dinsdag 6 april Laatste Kwartier (11.37 uur).


• donderdag 8 april Mercurius bereikt vandaag zijn grootste schijnbare afstand ten oosten (‘links’) van de zon. Daardoor is de kleine planeet tijdens de avondschemering goed zichtbaar, als een opvallende ster, laag boven de westelijke horizon. Verwar Mercurius niet met Venus, die veel helderder is en links van Mercurius staat.


• woensdag 14 april Nieuwe Maan (14.29 uur).


• vrijdag 16 april Vanavond, rond 22.00 uur, is aan de westnoordwestelijke hemel een prachtige samenstand zichtbaar van de jonge maansikkel en de heldere planeet Venus. Rechtsonder Venus is misschien ook de zwakkere planeet Mercurius te zien.


• zaterdag 17 april De maan vormt vanavond een gelijkbenige driehoek met de ster Aldebaran (linksonder) en het Zevengesternte (rechtsonder), beide in het sterrenbeeld Stier.


• woensdag 21 april Eerste Kwartier (20.20 uur). Vanaf 22.30 uur is een wijde samenstand zichtbaar van de halfverlichte maan en de planeet Mars, linksboven de maan.


• donderdag 22 april Mars is vanavond rechtsboven de maan te vinden. Rond 22.30 uur staan de twee hemellichaam hoog aan de zuidwestelijke horizon.


• donderdag 22 april Vandaag is het maximum van de meteorenzwerm de Lyriden, met het vluchtpunt in het sterrenbeeld Lier.


• vrijdag 23 a pril De ster die vanavond boven de maan te zien is, is Regulus, de hoofdster in het sterrenbeeld Leeuw. Kijk vanaf 23.00 uur, hoog in het zuidwesten.


• zaterdag 24 april Vanavond en morgenavond staat de planeet Venus aan de hemel op vrij kleine afstand linksonder het Zevengesternte, de bekende open sterrenhoop in het sterrenbeeld Stier. Kijk rond 22.30 uur, laag in het westnoordwesten. Gebruik eventueel een verrekijker om de sterren van het Zevengesternte te ontwaren.


• zondag 25 april De planeet Saturnus is vanavond precies boven de maan te vinden, hoog aan de zuidelijke hemel. Kijk rond 23.00 uur.


• maandag 26 april Laat op de avond zie je in het zuidzuidoosten een heldere ster links van de maan staan. Dat is Spica, de hoofdster van het sterrenbeeld Maagd.


• dinsdag 27 april Spica in de Maagd is vanavond rechtsboven de maan te vinden. Kijk vanaf 23.00 uur in het zuidzuidoosten.


• vrijdag 30 april Diep in de nacht van 29 op 30 april, rond 03.00 uur, staat de maan vrij laag in het zuiden. De oranje ster links van de maan is Antares in de Schorpioen.

Sterrenhemel
Boven je hoofd Kijk deze maand in de loop van de avond recht boven je hoofd, en je ziet de Grote Beer, het beroemdste sterrenbeeld aan de hemel. Het wordt omringd door veel minder opvallende sterrenbeelden.
In het oosten Tussen de staart van de Grote Beer en de oostelijke horizon zie je de kleine boog van de Noorderkroon, met links ervan het onopvallende sterrenbeeld Hercules en rechts ervan Boötes, met de heldere ster Arcturus. De Slang, de Weegschaal en het oostelijk deel van het sterrenbeeld Maagd zijn veel minder opvallend.
In het zuiden De zuidelijke lentehemel wordt gedomineerd door de planeet Saturnus, die zich halverwege de Dierenriemsterrenbeelden Leeuw en Maagd bevindt. Lager boven de horizon is het langgerekte sterrenbeeld Waterslang te vinden. Van de twee kleine sterrenbeeldjes op de rug van de Waterslang is vooral de Raaf opvallend.
In het westen De westelijke hemel is rijk aan heldere objecten: de planeet Mars staat hoog in het zuidwesten; rechts daarvan zijn de wintersterren Castor en Pollux in de Tweelingen en Capella in de Voerman te zien. Ook Aldebaran in de Stier, Procyon in de Kleine Hond (vrijwel recht onder Mars) en Betelgeuze in Orion zijn opvallende verschijingen.
In het noorden In het noordoosten fonkelen de heldere zomersterren Wega en Deneb. Tussen Deneb en de Grote Beer vind je het sterrenbeeld Draak, dat een mooie boog beschrijft rondom de Kleine Beer. Pal onder de Poolster staat het sterrenbeeld Cepheus, met links daarvan het opvallende herfststerrenbeeld Cassiopeia. Vrij laag in het noordwesten is Perseus te zien.

© Govert Schilling

Links: