Heelalrubriek maart 2010 maart 2010 Eos

Nieuws - Gedetailleerde opname gemaakt van ster Betelgeuze
Sterrenkundigen hebben een opname gemaakt van Betelgeuze, de op één na helderste ster van het sterrenbeeld Orion. Daarop vertoont deze rode superreus twee opvallende heldere vlekken, die ongeveer zo groot zijn als de afstand tussen zon en aarde (150 miljoen kilometer). Afgezien van de zon vertonen alle sterren zich zelfs door de grootste telescopen slechts als nietige lichtpuntjes. Alleen door twee of meer telescopen tot een zogeheten interferometer te combineren, kunnen bij de allergrootste sterren details worden waargenomen. De betrekkelijk nabije ster Betelgeuze, die zeshonderd keer zo groot is als onze zon, is in dat opzicht een dankbaar waarneemobject. Op Betelgeuze zijn al eerder details waargenomen, maar niet zo duidelijk als nu. De waargenomen vlekken zijn waarschijnlijk het gevolg van convectie, een verschijnsel dat – op veel kleinere schaal ¬– ook in onze zon optreedt. Het zijn reusachtige gasbellen die naar het (relatief) koele oppervlak van de ster zijn opgestegen, daar hun warmte afgeven en uiteindelijk weer naar de diepte zakken.

Nieuws - Opstijgend ijs verjongt oppervlak Saturnusmaan
Er lijkt een verklaring te zijn gevonden voor de opmerkelijke geologische kenmerken van het zuidpoolgebied van de Saturnusmaan Enceladus. Daar zitten tal van barsten in de ijskorst, waaruit waterdamp en ijsdeeltjes ontsnappen. Inslagkraters zijn er vrijwel niet, en daaruit blijkt dat het oppervlakte-ijs ter plaatse regelmatig wordt ‘ververst’. Het lijkt er nu op dat in Enceladus een tektonisch proces optreedt dat enigszins vergelijkbaar is met de zeebodemspreiding op aarde. Maar in plaats van bellen van hete magma zouden in de Saturnusmaan, met tussenpozen van ongeveer 100 miljoen jaar, bellen van relatief warm ijs opstijgen. Dat ijs heeft door inwendige warmteophoping een temperatuur van net onder het vriespunt, en is daarmee bijna tweehonderd graden warmer dan het oppervlak.

Nieuws - Dubbelster is toneel van reusachtige magnetische lus
In de atmosfeer van onze zon zijn vaak enorme magnetische lussen te zien, maar die vallen in het niet bij die in de dubbelster Algol. Met een wereldwijd netwerk van gevoelige radiotelescopen is een magnetische lus ontdekt die bijna van de ene tot de andere ster reikt – een afstand van ongeveer 10 miljoen kilometer. De grote omvang van de reusachtige lus, die bij de lichtste van de twee sterren ontstaat, wordt toegeschreven aan de aantrekkingskracht van de zware begeleider.

Foto van de maand - Sterrenstelsels van alle tijden
Deze afbeelding van een klein stukje sterrenhemel is een mozaïek, opgebouwd uit opnamen die in 2004 en 2009 met de Hubble-ruimtetelescoop zijn gemaakt. Op de voorgrond zijn de grote elliptische en spiraalvormige sterrenstelsels te zien, die momenteel het heelal domineren. Verder weg, en dus ook verder in het verleden, zijn de stelsels in toenemende mate kleiner, zwakker en onregelmatiger van vorm.

Astrolink - Computerplanetarium
Om precies te weten hoe de sterrenhemel eruit ziet op elk gewenst moment en vanaf elke gewenste plaats op aarde, hoef je tegenwoordig de deur niet meer uit. Verschillende websites bieden die informatie gratis aan. Het computerplanetarium Stellarium is echter een van de meest uitgebreide toepassingen op dit gebied. Het programma is bovendien gratis en tegenwoordig ook in het Nederlands verkrijgbaar. Stellarium is beschikbaar voor Windows, Mac OS X en Linux. Natuurlijk kan geen enkel planetariumprogramma tippen aan de aanblik van de echte sterrenhemel, maar Stellarium is goed voor vele uren sterrenhemelplezier binnenskamers!

Planeten
Mercurius beweegt op 14 maart min of meer achter de zon langs, en is dus niet waarneembaar. Eind maart is hij tijdens de avondschemering met moeite zichtbaar in het westen, rechtsonder Venus.
Venus is aan het einde van de maand kort na zonsondergang, tijdens de avondschemering, zichtbaar als een vrij opvallende ‘ster’, laag boven de westelijke horizon.
Mars wordt minder helder, maar is nog steeds een opvallende verschijning in het sterrenbeeld Kreeft. Halverwege de avond bereikt de planeet zijn hoogste stand in het zuiden.
Jupiter staat aan het begin van de maand achter de zon, gezien vanaf de aarde. De afstand bedraagt ongeveer 900 miljoen kilometer. Door de nabijheid van de zon is de planeet de gehele maand niet te zien.
Saturnus staat op 22 maart tegenover de zon aan de hemel. Hij komt dan rond zonsondergang op in het oosten, en is de gehele nacht zichtbaar als een heldere ‘ster’ in het sterrenbeeld Maagd.

Kalender

• maandag 1 maart ’s Avonds rond 21.30 uur staat de maan in het oostzuidoosten. De heldere ‘ster’ links van de maan is de planeet Saturnus.


• dinsdag 2 maart Wie vroeg op is, ziet de maan tussen 05.30 en 06.00 uur in het westzuidwesten ondergaan. Pal boven de maan is Saturnus zichtbaar.


• dinsdag 2 maart Tegen middernacht staat de maan in het zuidoosten. Hoog boven de maan is Satunrus te zien; linksonder de maan de ster Spica in het sterrenbeeld Maagd.


• woensdag 3 Spica, de hoofdster in de Maagd, staat vanavond boven de maan. Kijk tegen middernacht, kort na maansopkomst, in het zuidoosten.


• zondag 7 maart De halfverlichte maan staat ’s morgens vroeg net links van de oranje ster Antares in de Schorpioen. Kijk rond 05.30 uur, laag in het zuiden.


• zondag 7 maart Laatste Kwartier (16.42 uur).


• maandag 15 maart Nieuwe Maan (22.01 uur).


• woensdag 17 maart Probeer tegen 20.00 uur de maansikkel te zien, laag in het zuidwesten. Gebruik eventueel een verrekijker. Linksonder de maan moet Venus te zien zijn.


• zaterdag 20 maart Begin van de astronomische lente. Om 11.44 uur staat de zon exact boven de evenaar. Vanaf nu worden de dagen op het noordelijk halfrond steeds langer.


• zondag 21 maart Wijde samenstand van de maan en de ster Aldebaran in de Stier. Kijk vanaf 21.00 uur, hoog in het westen. Rechtsonder de maan staat het Zevengesternte.


• maandag 22 maart De geringde planeet Saturnus staat vandaag in oppositie met de zon: gezien vanaf de aarde bevindt hij zich tegenover de zon aan de hemel. Daardoor is Saturnus de gehele nacht zichtbaar, als een heldere ‘ster’ in het sterrenbeeld Maagd.


• dinsdag 23 maart Eerste Kwartier (12.00 uur).


• woensdag 24 maart Een mooie groepering aan de avondhemel: de maan, de planeet Mars en de ster Pollux in de Tweelingen vormen een vrijwel gelijkzijdige driehoek. Kijk vanaf 21.00 uur, hoog in het zuidzuidwesten.


• donderdag 25 maart De sterren Castor en Pollux, de planeet Mars en de maan staan min of meer op één lijn aan de hemel. Je vindt ze rond 22.00 uur hoog in het zuidwesten.


• zondag 28 maart Vandaag wordt de zomertijd ingevoerd. Om 02.00 uur Midden-Europese Tijd (MET), in de nacht van zaterdag 27 op zondag 28 maart, gaat de klok één uur vooruit, maar 03.00 uur Midden-Europese ZomerTijd (MEZT).


• zondag 28 maart Rond 22.00 uur zie je de bijna-volle maan aan de zuidoostelijke hemel staan. Links van de maan is de heldere planeet Saturnus zichtbaar.


• dinsdag 30 maart Volle Maan (04.25 uur). ’s Avonds vanaf 22.00 uur zie je links van de maan de ster Spica in het sterrenbeeld Maagd, vrij laag in het zuidoosten.


• woensdag 31 maart Probeer of je tijdens de avondschemering, tussen 21.00 en 21.30 uur, de planeten Venus en Mercurius kunt vinden, laag boven de horizon. Zorg voor een vrij uitzicht op het westen en gebruik eventueel een verrekijker.

Sterrenhemel
Boven je hoofd De neus van de Grote Beer staat vrijwel exact in het zenit; achterlijf en staart (de beroemde Steelpan) strekken zich uit in de richting van het oostnoordoosten.
In het oosten De heldere planeet Saturnus staat vrij hoog aan de hemel, in het zuidoosten. Linksonder Saturnus is Spica te vinden, in het sterrenbeeld Maagd. De oranjekleurige ster boven de oostelijke horizon is Arcturus in het sterrenbeeld Boötes. Hoger aan de hemel kun je eens op zoek naar het kleine sterrenbeeld Jachthonden.
In het zuiden Mars steelt de show aan de zuidelijke hemel. De heldere planeet staat halverwege de sterrenbeelden Kreeft en Tweelingen. Linksonder Mars is het kleine, opvallende kopje van de Waterslang te vinden, een buitengewoon langgerekt sterrenbeeld. Pal onder Mars staan Procyon en Sirius, de hoofdsterren van de Kleine en de Grote Hond.
In het westen Aldebaran in de Stier is een opvallend roodgekleurde ster boven de westelijke horizon. Rechts van Aldebaran staan de Plejaden (het Zevengesternte), met hoog daarboven de heldere ster Capella in de Voerman en het sterrenbeeld Perseus. Linksonder Aldebaran, in het zuidwesten, fonkelen de sterren van het wintersterrenbeeld Orion.
In het noorden Laag in het noorden staat de ster Deneb in het zomersterrenbeeld Zwaan, met een flink stuk rechts daarvan Wega in de Lier. Tussen Wega en de Poolster zijn de sterren van de Draak te vinden; links van de denkbeeldige lijn tussen Deneb en de Poolster staan de sterrenbeelden Cepheus en Cassiopeia.

© Govert Schilling

Links: