Heelal-rubriek februari 2010 februari 2010

Impressie van de planeet die voor de ster GJ 1412 langs schuift.

Nieuws - IJsplaneet met een dichte atmosfeer ontdekt
Sterrenkundigen hebben voor de tweede keer een ‘superaarde’ ontdekt waarvan zij zowel de massa als de grootte konden bepalen. Een ‘superaarde’ is een exoplaneet die lichter is dan een grote gasplaneet, maar zwaarder dan de aarde. Over de omstandigheden op de planeet zegt de term niets, maar deze superaarde is wel de eerste waarbij een atmosfeer is ontdekt. De planeet draait om de rode dwergster GJ 1214, op slechts veertig lichtjaar van ons vandaan. Hij is bijna drie keer zo groot als de aarde en ruim zesmaal zo zwaar. Het inwendige van de planeet bestaat waarschijnlijk grotendeels uit bevroren water, maar omdat hij slechts enkele miljoenen kilometers van de ster verwijderd is, is zijn oppervlak behoorlijk heet. GJ 1214b is opgespoord met een opstelling van acht ‘amateurtelescopen’ op Mount Hopkins (Arizona, VS). Daarmee wordt bij ongeveer tweeduizend nabije dwergsterren gelet op regelmatige helderheidsafnamen die erop duiden dat er een planeet om de ster wentelt.

Nieuws - Meer op Titan glinstert in de zon
Ruimtesonde Cassini heeft waargenomen hoe zonlicht aan een meer op Titan weerspiegelt. Daarmee is het eerste ‘tastbare’ bewijs geleverd dat de meervormige bekkens op de grote Saturnusmaan met vloeistof zijn gevuld. Cassini-wetenschappers keken al jaren uit naar het verschijnsel. Maar het noordelijk halfrond van Titan, waar de meren veel talrijker zijn dan op het zuidelijk halfrond, was tot voor kort in winterse duisternis gehuld. Pas sinds eind 2008 ontvangen deze meren weer wat zonlicht. Dat resulteerde op 8 juli van dit jaar in de waarneming van glinsterend zonlicht op het 400.000 km2 grote meer ‘Kraken Mare’. De meren op Titan zijn overigens niet gevuld met water – daarvoor is het er veel te koud –, maar met vloeibare methaan en andere koolwaterstoffen.

Nieuws - Zon wordt wat actiever
De zon begint eindelijk weer wat magnetische activiteit te vertonen. Na een opmerkelijk lange periode van rust verscheen half december een nieuwe, grote zonnevlekkengroep, die snel in omvang toenam. Het actieve gebied produceerde ook een grote uitbarsting van geladen deeltjes in de ijle atmosfeer (corona) van de zon.

Foto van de maand - Het donkere hart van de Arend
In het sterrenbeeld Arend zijn verscheidene donkere nevels te vinden, die behalve gas ook (naar kosmische maatstaven) veel stof bevatten. Deze ontnemen het zicht op de sterren erachter, maar belangrijker: ook is normaal gesproken niet te zien wat zich erbinnen afspeelt. Pas als we uitwijken naar het infrarood, zoals bij deze opname van de ruimtetelescoop Herschel, blijkt dat in deze donkere nevels honderden sterren-in-wording schuilgaan.

Astrolink - Kosmische wallpapers
Weinig wetenschapsgebieden zijn zo visueel als de astronomie. Met telescopen op aarde en in de ruimte worden regelmatig indrukwekkende opnamen gemaakt van nevels, sterrenhopen en verre sterrenstelsels. Onbemande ruimtesondes leggen landschappen op andere planeten vast, en satellieten in een baan om de aarde brengen onze thuisplaneet in beeld. Veel van die mooie foto’s zijn maandelijks in deze rubriek te vinden. Wie op zoek is naar een adembenemende bureaubladachtergrond voor zijn computer, kan terecht op deze website van NASA’s Jet Propulsion Laboratory.

Planeten
Mercurius is de eerste dagen van de maand nog met veel moeite zichtbaar als ‘ochtendster’. Daarna staat hij te dicht bij de zon aan de hemel om waargenomen te kunnen worden.
Venus schuift langzaam maar zeker verder van de zon vandaan, maar zelfs aan het eind van de maand gaat hij niet meer dan één uur na de zon onder. De zusterplaneet van de aarde is dan ook niet te zien.
Mars staat rond middernacht hoog aan de zuidelijke hemel, als een opvallende, oranjerode ‘ster’ in het sterrenbeeld Kreeft. Pas tegen de ochtendschemering verdwijnt hij in het noordwesten onder de horizon.
Jupiter is alleen aan het begin van de maand nog even zichtbaar, kort na zonsondergang, tijdens de avondschemering. Eind februari staat de reuzenplaneet in conjunctie met de zon.
Saturnus komt laat in de avond op in het oosten. De geringde planeet staat in de tweede helft van de nacht hoog in het zuiden en is zichtbaar tot het aanbreken van de ochtendschemering.

Kalender

• maandag 1 februari ’s Morgens vroeg, tussen 06.00 en 06.30 uur, zie je de maan in het westzuidwesten, met rechts daarvan de ster Regulus in het sterrenbeeld Leeuw.


• maandag 1 februari Probeer of je tijdens de avondschemering de planeet Jupiter nog kunt ontwaren, laag boven de westzuidwestelijke horizon. Kijk vanaf 18.45 uur.


• dinsdag 2 februari De heldere ‘ster’ die ’s morgens linksboven de maan staat, is de planeet Saturnus. Kijk rond 06.30 uur in het zuidwesten.


• dinsdag 2 februari Vlak voor middernacht, in de nacht van 2 op 3 februari, komt de maan op in het oostzuidoosten. Linksboven de maan staat de heldere planeet Saturnus.


• donderdag 4 februari De ster Spica in het sterrenbeeld Maagd staat vanmorgen vroeg pal boven de afnemende maan. Kijk rond 06.30 uur in het zuidzuidwesten.


• zaterdag 6 februari Laatste Kwartier (00.48 uur).


• zondag 7 februari Tussen 06.00 en 06.30 uur zie je de maan laag aan de zuidzuidoostelijke hemel. Links van de maan staat de oranje ster Antares in de Schorpioen.


• maandag 8 februari Antares, de hoofdster van het sterrenbeeld Schorpioen, staat ’s morgens rechts van de afnemende maan. Kijk rond 06.30 uur in het zuidzuidoosten.


• donderdag 11 februari Vandaag bereikt de zogeheten tijdsvereffening de maximale (negatieve) waarde: –14 minuten en 12 seconden. Door de ellipsvorm van de aardbaan en de scheve stand van de aardas is de jaarlijkse beweging van de zon aan de hemel een beetje onregelmatig, waardoor de zon niet ‘in de pas loopt’ met de klok. Vandaag loopt de zon bijna een kwartier achter, waardoor hij pas om 12.54 uur zijn hoogste positie aan de zuidelijke hemel bereikt, in plaats van om 12.40 uur (de gemiddelde waarde voor 5 graden oosterlengte).


• zondag 14 februari Nieuwe Maan (03.51 uur). Dit jaar staat er op Valentijnsdag helaas geen romantische maan aan de hemel!


• maandag 22 februari Eerste Kwartier (01.42 uur). ’s Avonds is een wijde samenstand zichtbaar van de maan en de ster Aldebaran in het sterrenbeeld Stier, die zich aan de hemel een flink stuk onder de maan bevindt.


• donderdag 25 februari Aan het begin van de avond staat de maan hoog in het zuidoosten. Links van de maan is de planeet Mars te zien. Boven de maan staan de sterren Castor en Pollux in het sterrenbeeld Tweelingen.


• vrijdag 26 februari ’s Morgens vroeg zie je de maan laag in het westnoordwesten. Boven de maan is de oranjerode planeet Mars zichtbaar. Rechts daarvan staan Castor en Pollux, de hoofdsterren van het sterrenbeeld Tweelingen. Kijk vanaf 05.00 uur.


• zaterdag 27 februari De ster die je ’s avonds rond 21.00 uur direct links van de maan ziet staan, hoog in het oostzuidoosten, is Regulus, de hoofdster in het sterrenbeeld Leeuw.


• zondag 28 februari Tussen 05.30 en 06.00 uur zie je de volle maan laag boven de westelijke horizon. Rechtsboven de maan is de ster Regulus te vinden.


• zondag 28 februari Volle Maan (17.38 uur).

Sterrenhemel
Boven je hoofd De zwakke sterretjes recht boven je hoofd maken deel uit van het onopvallende sterrenbeeld Lynx. Daaromheen vind je de sterrenbeelden Grote Beer, Tweelingen, Voerman en Perseus.
In het oosten De Leeuw staat hoog aan de oostelijke hemel; de hoofdster Regulus bevindt zich ongeveer halverwege de planeten Mars (hoog in het zuiden) en Saturnus (laag in het oosten). In het noordoosten vind je de Grote Beer, met daaronder, laag boven de horizon, de oranje ster Arcturus. In de driehoek tussen Arcturus, de Grote Beer en de Leeuw vind je de sterrenbeelden Jachthonden en Haar van Berenice.
In het zuiden Mars is de opvallendste ‘ster’ aan de zuidelijke hemel. Hij staat hoog boven de horizon, links van de sterren Castor en Pollux in de Tweelingen. Lager aan de hemel staan de Kleine en de Grote Hond, met de hoofdsterren Procyon en Sirius; meer naar het westen vind je het wintersterrenbeeld Orion. De geïsoleerde ster boven de zuidoostelijke horizon is Alphard in de Waterslang.
In het westen Het fraaie sterrenbeeld Perseus, met zijn opvallende boogvorm, staat zeer hoog boven de westelijke horizon. De boog wijst naar de Plejaden (het Zevengesternte), de beroemde open sterrenhoop in het sterrenbeeld Stier. Meer naar links vind je de opvallend roodgekleurde ster Aldebaran, de hoofdster van de Stier. Het vierkant van Pegasus verdwijnt in het noordwesten onder de horizon.
In het noorden Wie een vrij uitzicht op de noordelijke horizon heeft, kan de ster Deneb in de Zwaan vinden, en heel misschien ook Wega in de Lier, vrijwel pal onder de kleine, opvallende kop van de Draak, die zich tussen Kleine en Grote Beer door slingert. Het huisvormige sterrenbeeld Cepheus staat rechtop, hoog aan de hemel, met linksboven ervan de zigzagvorm van Cassiopeia.

© Govert Schilling
 

• Sterrenkundige wallpapers